Lịch sử thế giới - Tập 2

Giới thiệu sách

Tài liệu bạn đang xem là cuốn sách "Lịch sử thế giới - Tập 2" của hai tác giả Nguyễn Hiến Lê và Thiên Giang Trần Kim Bảng. Tập 2 này tập trung vào lịch sử thế giới trong Thời Trung cổ ở cả châu Âu và châu Á.

Tóm tắt nội dung chính:

Phần I: Thời Trung cổ Châu Âu

1. Tình hình thế giới vào cuối thời Thượng cổ:
   • Thế giới được chi phối bởi hai đế quốc văn minh lớn là Đế quốc La Mã ở phương Tây và Đế quốc Trung Hoa ở phương Đông.
   • Các đế quốc khác như Ấn Độ, Sace, Ba Tư cũng có văn minh rạng rỡ.
   • Tuy nhiên, tồn tại một vùng rộng lớn không được ánh sáng văn minh rọi tới, là nơi sinh sống của các giống dân du mục dã man, hiếu chiến như Hung Nô, Mông Cổ, Thổ Nhĩ Kỳ, Germanin, Scythes.
   • Khi Đế quốc La Mã và Trung Hoa suy yếu vào thế kỷ thứ 3 sau Thiên Chúa (T.C.), các giống rợ này bắt đầu tràn vào các nước văn minh, mở đầu thời kỳ Trung cổ ở châu Âu.
2. Đế quốc La Mã sau khi các Rợ xâm lăng:
   • Cuối thế kỷ thứ 4, Đế quốc La Mã chia làm hai (Đông và Tây).
   • Tây đế quốc La Mã rơi vào tay các giống rợ Germain (Vandale, Ostrogoth, Visigoth, Burgondre, Franc).
   • Ở xứ Gaule, tù trưởng Clovis (người Franc) theo đạo Da Tô, thống nhất xứ Gaule và lập ra triều Mérovingien. Triều đại này sau đó suy yếu, quyền hành rơi vào tay quan cung trưởng (phó vương).
   • Đông đế quốc La Mã còn tồn tại, và dưới thời vua Justinien (thế kỷ thứ 6), đã khôi phục lại phần lớn đất đai cũ, tổ chức pháp điển La Mã và kiến trúc nhiều công trình vĩ đại. Sau khi Justinien chết, đế quốc thu hẹp lại thành Đế quốc Byzantin (Hi Lạp), tồn tại đến năm 1453.
3. Sự bành trướng của Đạo Da Tô:
   • Trong thời kỳ hỗn loạn, tôn giáo phát triển mạnh. Giáo hoàng tranh giành quyền lợi và địa vị với vua chúa.
   • Giáo hoàng Grégoire le Grand (590-604) được xem là vị giáo hoàng đầu tiên tạo ra địa vị quan trọng, làm vua chúa trong nước.
   • Đến thế kỷ thứ 8, với sự giúp đỡ của Pépin le Bref (ở Gaule), các quốc gia thuộc Giáo hội (Etats de l'Eglise) được thành lập, khiến Giáo hoàng trở thành một vị chúa tể có uy quyền và thổ địa.
4. Sự bành trướng của Đạo Hồi:
   • Đạo Hồi xuất hiện ở Á Rập vào đầu thế kỷ thứ 7, do Mahomet sáng lập. Sự kiện Mahomet trốn khỏi La Mecque đến Médine (năm 622) được gọi là Hégire, đánh dấu kỷ nguyên Hồi giáo.
   • Giáo lý Hồi giáo (Koran) là độc thần (Allah) và Mahomet là tiên tri. Đạo Hồi đề xướng thánh chiến chống người không theo Hồi giáo.
   • Trong vòng một thế kỷ, người Á Rập chinh phục và thành lập một đế quốc rộng lớn từ sông Hằng đến Đại Tây Dương. Đế quốc này sau đó phân chia thành ba nước (Le Caire, Bagdad, Cordoue).
   • Văn minh Hồi giáo (Ả Rập) tổng hợp các yếu tố Ba Tư, Ấn Độ, Hi Lạp, phát triển mạnh về các khoa học thực nghiệm (toán học, thiên văn, y học, hóa học) và thương mại, tạo ảnh hưởng đến các đại học châu Âu.
5. Tình hình xứ Gaule ở Tây Âu (Triều Carolingien):
   • Giòng Mérovingien suy yếu, Pépin le Bref (con Charles Martel) cướp ngôi, lập ra triều Carolingien (751).
   • Charlemagne (con Pépin le Bref) là vua danh tiếng nhất thời Trung cổ, chinh phục gần trọn Tây Âu và được Giáo hoàng tấn phong Hoàng đế La Mã (năm 800). Ông là nhà cai trị giỏi, chú trọng học vấn và giáo hóa.
   • Sau khi Charlemagne chết, đế quốc bị chia cắt bởi Hiệp ước Verdun (843) thành ba vương quốc (Lotharingie, Germanie, Francie) và bị rợ Normand tàn phá.
   • Sự hỗn loạn khiến các lãnh chúa (đại địa chủ) xây thành trì tự vệ, và dân chúng tìm đến xin che chở, dẫn đến sự thành lập chế độ phong kiến.
   • Triều Carolingien bị truất, giòng Capétien lên thay (Hugues Capet, năm 987).
6. Chế độ xã hội và Giáo hội trong thời Trung cổ (Chế độ Phong kiến):
   • Chế độ phong kiến là hệ thống nơi người yếu phục tùng người mạnh để tự vệ.
   • Xã hội phong kiến chia thành: Quí tộc (lãnh chúa, hiệp sĩ) và Nông dân (nông nô, nông dân tự do). Nông nô bị bóc lột tàn nhẫn, dính chặt với đất đai.
   • Thành thị và giai cấp thị dân ra đời nhờ công thương nghiệp phát đạt. Họ đấu tranh giành quyền tự trị (thành thị tư sản).
   • Giáo hội có vai trò quan trọng, tổ chức theo kiểu quốc gia quân chủ. Giáo hoàng dùng các công cụ tinh thần (phóng trục, cấm chỉ) và vũ lực (tôn giáo pháp đình, thánh chiến) để kiểm soát tín đồ và đối phó với tà đạo.
7. Chiến tranh Thập Tự (1096–1270):
   • Nguyên nhân chính là để giải phóng Thánh mộ Chúa Jésus-Christ khỏi tín đồ Hồi giáo.
   • Tám cuộc thánh chiến đã diễn ra. Lần thứ nhất (1096) tín đồ Da Tô lấy lại được Jérusalem. Lần thứ tư (1202–1204) Thập tự quân chiếm Constantinople, lập Đế quốc La Tinh phương Đông.
   • Kết quả là làm giảm đức tin, nhưng lại thúc đẩy thương nghiệp Địa Trung Hải phát triển mạnh, làm suy yếu chế độ phong kiến và củng cố chính phủ quân chủ trung ương.
8. Chiến tranh Trăm năm (Pháp – Anh):
   • Nguyên nhân là do vua Anh (Edouard III) đòi ngôi vua Pháp và tranh giành quyền lợi ở Flandre.
   • Nước Pháp trải qua nhiều biến cố: vua Jean Le Bon bị bắt, phong trào Jacquerie (nông dân bạo động).
   • Nước Pháp bị lệ thuộc Anh sau Hiệp ước Troyes (1420).
   • Jeanne d'Arc xuất hiện (1428) giải vây Orléans, làm phục hồi tinh thần chiến đấu và giúp vua Charles VII được tấn phong. Nàng bị bắt và bị hỏa thiêu năm 1431.
   • Chiến tranh chấm dứt năm 1453, Anh chỉ còn giữ được hải cảng Calais.

Phần II: Trung Hoa từ Ngũ Đại đến Nguyên

1. Nhà Bắc Tống (960–1127):
   • Sau thời Ngũ Đại Thập Quốc, Triệu Khuông Dẫn lập ra nhà Tống và thống nhất Trung Hoa.
   • Tống Thái Tổ thiết lập chế độ trung ương tập quyền để tránh họa tiếm đoạt của phiên trấn.
   • Kinh tế phát triển: công nghệ, thương mãi sung thịnh, tiền giấy (giao tử) được phát hành lần đầu.
   • Nho giáo được sửa đổi thành Tân Khổng giáo (Tống học, do Chu Hy cầm đầu). Văn chương đạt cực thịnh (thơ, từ, hội họa thủy mặc, đồ sành có nước men).
   • Nhà Tống bị áp lực của Bắc Liêu và Tây Hạ, phải nộp cống hằng năm.
   • Vương An Thạch đề ra Tân pháp (thanh miêu, miễn dịch, thị dịch, bảo giáp) để cải cách, nhưng bị cựu đảng phản đối và thất bại.
   • Nhà Tống liên minh với người Kim (Nữ Chân) đánh Liêu, nhưng sau khi diệt Liêu, Kim quay lại xâm lấn, bắt hai vua Huy Tôn, Khâm Tôn, làm dứt nhà Bắc Tống (1127).
2. Nhà Nam Tống (1131–1280):
   • Khang Vương (Cao Tôn) trốn về phía Nam lập ra nhà Nam Tống, đóng đô ở Lâm An.
   • Triều đình bị chia rẽ giữa phái chủ chiến và chủ hòa. Tể tướng Tần Cối chủ hòa, giết danh tướng Nhạc Phi. Nam Tống phải cắt đất, nộp cống cho Kim và chịu lệ thuộc.
3. Nhà Nguyên (1279–1368):
   • Người Mông Cổ do Thành Cát Tư Hãn (Thiết Mộc Chân) cầm đầu, lập nước Đại Mông Cổ.
   • Mông Cổ xâm lăng Bắc Trung Hoa, tàn phá, sau đó dần dần nhiễm văn hóa văn minh, tổ chức việc cai trị và đánh thuế.
   • Oa Khoát Đài (con Thành Cát Tư Hãn) diệt nước Kim.
   • Hốt Tất Liệt (Nguyên Thế Tổ) diệt Nam Tống (1279), thống nhất Trung Quốc và lập nhà Nguyên. Đế quốc Nguyên bành trướng rộng lớn.
   • Quân Nguyên bị thất bại khi đánh Nhật Bản và Việt Nam.
   • Chính sách thống trị phân biệt đẳng cấp và tham nhũng khiến người Hán oán ghét.
   • Kinh tế Trung Hoa dưới Nguyên phát triển mạnh về thương mại (Marco Polo ca ngợi sự phồn thịnh), nhưng sau đó gặp lạm phát tiền giấy và khó khăn tài chính.
   • Loạn lạc nổ ra (Hàn Sơn Đồng, Trương Sĩ Thành, Trần Hữu Lương). Châu Nguyên Chương nổi dậy, chiếm Bắc Kinh, đánh đuổi Nguyên Thuận Đế, lập ra nhà Minh (1368), chấm dứt 89 năm đô hộ của nhà Nguyên.
4. Ấn Độ vào thời Trung cổ:
   • Ấn Độ bị làn sóng Hồi giáo (Ả Rập, Thổ Nhĩ Kỳ) xâm lăng từ thế kỷ thứ 8, biến thành quốc gia phong kiến dưới ách thống trị của người Thổ.
   • Văn hóa Ấn Độ tổng hợp văn minh Ấn và Hồi, đạt được sự phát triển nghệ thuật.
   • Đạo Phật suy tàn trên đất Ấn, bị đạo Bà La Môn đàn áp và bị Hồi giáo tiêu diệt.

Kết luận:

Thời Trung cổ là ngã ba đường của Đông phương và Tây phương. Tây phương phát triển mạnh nhờ sự xuất hiện của thành thị và giai cấp thị dân (tư sản giai cấp) đã đấu tranh lật đổ chế độ phong kiến. Trong khi đó, Đông phương (Trung Hoa) thiếu giai cấp thị dân đủ mạnh, xã hội chỉ có hai giai cấp địa chủ và nông dân, khiến xã hội bế tắc, lặp lại các vòng bạo động và tái lập trật tự cũ, dẫn đến sự chậm trễ so với Tây phương.